महाराष्ट्रातील राज्यपालांचे निवासस्थान असलेल्या राजभवनचे नाव बदलून ते आता ‘लोकभवन’ (Lok Bhavan) या नवीन नावाने ओळखले जाईल. केंद्र सरकारने पंतप्रधान कार्यालयाचे (PMO) नाव बदलल्यानंतर लगेचच महाराष्ट्राच्या राजभवनाचे नावही बदलण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. या नामकरणाबाबत राज्य सरकारने अधिसूचना जारी केली असून, त्याची अंमलबजावणी तात्काळ केली जाणार आहे.
महाराष्ट्रातील बदलाचे स्वरूप
राजभवन हे महाराष्ट्राचे राज्यपाल ज्या ठिकाणी वास्तव्य करतात, ते ठिकाण आहे. राजभवनच्या सचिवांमार्फत जारी केलेल्या आदेशात, राज्याच्या राज्यपालांच्या आदेशानुसार आणि केंद्रीय गृहमंत्रालयाशी चर्चा केल्यानंतर राजभवनचे नाव बदलून ‘लोकभवन’ करण्यात आल्याचे स्पष्ट करण्यात आले आहे. यापुढे राजभवन याच नवीन नावाने ओळखले जाईल.
केंद्रातील बदल: पंतप्रधान कार्यालयाला ‘सेवा तीर्थ’ नाव
महाराष्ट्रातील या नामकरणापूर्वी केंद्र सरकारने पंतप्रधान कार्यालयाचे (PMO) नाव बदलून ‘सेवा तीर्थ’ (Seva Teerth) असे ठेवले आहे. लवकरच पंतप्रधान कार्यालय एका नवीन कॉम्प्लेक्समध्ये स्थलांतरित होणार असून, याच इमारतीला ‘सेवा तीर्थ’ हे नाव देण्यात आले आहे. सेंट्रल व्हिस्टा रीडेव्हलपमेंट प्रोजेक्ट अंतर्गत या नव्या परिसराला पूर्वी Executive Enclave म्हणून ओळखले जात होते.
नवीन ‘सेवा तीर्थ’ कॉम्प्लेक्समध्ये अनेक महत्त्वाची कार्यालये असतील. या एग्जिक्युटिव्ह एन्क्लेव्हमध्ये पंतप्रधान कार्यालय (PMO) व्यतिरिक्त कॅबिनेट सचिवालय (Cabinet Secretariat), राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद सचिवालय (National Security Council Secretariat) आणि ‘इंडिया हाऊस’ची कार्यालये समाविष्ट असतील. ‘इंडिया हाऊस’ हे विशेषतः परदेशी उच्चस्तरीय प्रतिनिधींशी चर्चा करण्यासाठी तयार करण्यात आलेले ठिकाण आहे. ‘सेवा तीर्थ’ची रचना सेवा (workplace service), राष्ट्रीय ध्येये आणि जबाबदारीचे प्रतीक म्हणून करण्यात आली आहे.
शासकीय विचारसरणीतील परिवर्तन
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी सत्तेत आल्यापासून शासकीय इमारतींची प्रतिमा बदलण्याचा प्रयत्न सातत्याने सुरू आहे. अधिकाऱ्यांच्या मते, हा केवळ नावातील बदल नसून सार्वजनिक पदांची भावना पुनर्परिभाषित करण्याचा एक मोठा उपक्रम आहे.
या बदलांची मोहीम २०१६ पासून सुरू झाली. त्यावेळी पंतप्रधानांच्या निवासस्थानाचे पूर्वीचे नाव ‘7 रेस कोर्स रोड’ बदलून ‘7 लोक कल्याण मार्ग’ असे करण्यात आले होते. यानंतर, २०२२ मध्ये ‘राजपथ’चे नामकरण ‘कर्तव्य पथ’ असे झाले. आता भारताच्या प्रशासनिक केंद्रातही मोठा बदल झाला असून सेंट्रल सेक्रेटेरिएटच्या जागी ‘कर्तव्य भवन’ अस्तित्वात आले आहे.
शासनाच्या म्हणण्यानुसार, हे सर्व बदल केवळ प्रतिमा सुधारण्यासाठी नसून प्रशासनाच्या विचारसरणीत होणाऱ्या परिवर्तनाचे प्रतीक आहेत. म्हणजेच, सत्ता आणि नियंत्रणाच्या जुन्या चिन्हांऐवजी सेवा, कर्तव्य (ड्यूटी) आणि जबाबदारी या मूल्यांना केंद्रस्थानी आणण्याचा हा प्रयत्न आहे.
थोडक्यात, ज्याप्रमाणे PMO ला ‘सेवा तीर्थ’ असे नाव देऊन शासनाच्या कामाची दिशा ‘सेवा’ केंद्रित केली गेली, त्याच धर्तीवर महाराष्ट्राच्या राजभवनाला ‘लोकभवन’ असे नाव देऊन जनतेच्या कल्याणाला प्राधान्य देण्याचा विचार यामागे दिसतो.
