डाळ मिल: शेतकऱ्यांसाठी नवीन चांगली संधी
डाळी हे आपल्या रोजच्या जेवणात प्रथिनांचे एक महत्त्वाचे स्रोत आहेत,. भारतात डाळींचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर होत असले तरी, त्या उत्पादनावर योग्य प्रकारे प्रक्रिया करून आर्थिक फायदा मिळवण्यासाठी डाळ मिलचा व्यवसाय एक उत्तम संधी आहे,. डाळ मिल उद्योग फक्त शेतकऱ्यांसाठी उत्पन्नाचे साधन नाही, तर स्थानिक पातळीवर रोजगाराच्या संधी निर्माण करतो आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकटी देतो,,. डाळींना देशातच नव्हे, तर परदेशातही मोठी मागणी आहे.
डाळ मिलची गरज आणि फायदे
भारतात डाळींचे उत्पादन भरपूर होते, पण त्यावर प्रक्रिया करणाऱ्या उद्योगांची संख्या कमी आहे. यामुळे शेतकऱ्यांना त्यांचा माल कमी किमतीत विकावा लागतो, आणि त्यांना मिळणारा नफा कमी राहतो.
डाळ मिल उद्योग सुरू केल्यास खालील फायदे होतात:
- शेतकऱ्यांना चांगली किंमत: डाळींवर प्रक्रिया करून त्यांचे मूल्य वाढवता येते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना चांगला दर मिळतो.
- रोजगार निर्मिती: या उद्योगात स्थानिक लोकांना काम मिळते, ज्यामुळे ग्रामीण भागातील बेरोजगारी कमी होते,.
- आर्थिक विकास: या उद्योगामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते, व्यापार वाढतो आणि उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारते.
- उत्पादन विविधता: विविध प्रकारच्या डाळींवर प्रक्रिया करून डाळ पीठ (flour), डाळ वडे, स्नॅक्स यांसारखे अनेक पदार्थ तयार करता येतात.
- शाश्वत विकास: कृषी क्षेत्रात शाश्वत विकास साधता येतो.
डाळ मिल स्थापनेसाठी आवश्यक गोष्टी
- जागेची निवड: कच्चा माल (डाळी) सहज मिळेल आणि वाहतूक व्यवस्था चांगली असेल अशा ठिकाणी मिल सुरू करावी.
- गुंतवणूक: डाळ मिलसाठी अंदाजे २ ते ५ लाख रुपयांपर्यंत भांडवल लागते. यासाठी सरकारी बँक किंवा खाजगी बँकांकडून कर्ज घेता येते. कृषी आधारित उद्योगांसाठी उपलब्ध असलेल्या सरकारी योजनांमधून अनुदान (सबसिडी) देखील मिळू शकते,.
- कच्चा माल: तूर, हरभरा, मूग इत्यादी डाळी लागतात, जो माल आसपासच्या शेतकऱ्यांकडून खरेदी करता येतो.
- मशीनरी आणि मनुष्यबळ: डाळ मिल प्लँट सेटअॅप करण्यासाठी अंदाजे १ ते ४ लाख रुपयांपर्यंत खर्च येतो. मिल चालवण्यासाठी साधारणपणे ३ ते ४ मनुष्यबळ लागते.
मशीनरीचे भाग आणि किंमत क्षमता
डाळ मिलमध्ये महत्त्वाचे भाग असतात,:
- धान्याची चाडी (Hopper): यात धान्य ठेवले जाते आणि रोलरमध्ये पडणाऱ्या धान्याचा वेग नियंत्रित केला जातो.
- रोलर: हा मिलचा महत्त्वाचा भाग आहे. यात घर्षण होऊन तुरीला क्रश केले जाते आणि तुरीवरील फोलपट (साल/टर्पल) बाहेर काढले जाते.
- पंखा: हा पंखा डाळ आणि फोलपट वेगळी करतो.
- चाळणी संच: यात वेगवेगळ्या चाळण्या असतात, ज्यामुळे चांगली डाळ, डाळीचे तुकडे आणि पावडर वेगळी केली जाते.
- ऑगर कन्व्हेअर: वेगळ्या झालेल्या डाळीवर प्रक्रिया करण्यासाठी त्यावर थेंबाथेंबाने तेल सोडले जाते, ज्यामुळे डाळीवर तेलाचा थर बसतो.
क्षमतेनुसार खर्च: ताशी १०० किलो डाळ बनवण्याच्या क्षमतेची मिल ८०,००० ते १,००,००० रुपयांपर्यंत मिळू शकते. जर तुम्हाला ताशी ४०० किलो डाळ बनवायची असेल, तर त्यासाठी साधारणपणे ३.५ लाख रुपये आणि ताशी ७०० किलो क्षमतेसाठी ४.५ लाख रुपये खर्च येऊ शकतो.
उत्पादन प्रक्रिया
डाळ मिलमधील प्रक्रिया खालीलप्रमाणे होते:
- साफसफाई: डाळीतील दगड, माती, वाळू आणि इतर घाण (अशुद्धता) काढून टाकणे.
- साल काढणे: डाळींची साल काढून टाकली जाते, ज्यामुळे डाळ शुद्ध आणि चांगल्या गुणवत्तेची राहते.
- दळणे: डाळींचे पीठ (flour) तयार करण्यासाठी दळण्याची प्रक्रिया केली जाते.
- गुणवत्ता तपासणी: तयार झालेल्या उत्पादनाची गुणवत्ता तपासून त्याचे वर्गीकरण केले जाते.
- पॅकेजिंग: उत्पादनाचे पॅकेजिंग करून ते बाजारात विक्रीसाठी तयार केले जाते.
सरकारी मदत
डाळ मिल उद्योगाला प्रोत्साहन देण्यासाठी सरकार अनेक योजनांद्वारे मदत करते:
- प्रमुख मंत्री ग्रामोद्योग योजना: ग्रामीण भागात उद्योग सुरू करण्यासाठी मदत.
- राष्ट्रीय कृषी विकास योजना: कृषी उद्योगांसाठी आर्थिक आणि तांत्रिक मदत.
- एमएसएमई कर्ज योजना: लहान व मध्यम उद्योगांसाठी कमी व्याजदरात कर्ज उपलब्ध.
या योजनांमुळे शेतकऱ्याला आर्थिक मदत, सबसिडी आणि कर्ज मिळून डाळ मिल उद्योग सुरू करणे सोपे होते.
निष्कर्ष
डाळ मिल उद्योग हा शेतकऱ्यांसाठी एक उत्तम आर्थिक संधी आहे. हा उद्योग शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवतो आणि स्थानिक रोजगार व आर्थिक विकासाला हातभार लावतो. चांगली प्रक्रिया केल्यामुळे उत्पादनाची गुणवत्ता वाढते, ज्यामुळे देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय बाजारात फायदा होतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी त्यांच्या कृषी उत्पादनाचे मूल्य वाढवण्यासाठी या उद्योगाकडे लक्ष द्यावे.
