विमान उद्योगामध्ये (एव्हीएशन इंडस्ट्रीत) पायलट आणि एअर होस्टेस (केबिन क्रू) यांचा जॉब आकर्षक असला तरी तो अत्यंत जबाबदारीचा असतो. या कर्मचाऱ्यांच्या कामावर हजारो प्रवाशांचे प्राण अवलंबून असतात. अलीकडे इंडिगो एअरलाईनच्या विमानांमध्ये जो गोंधळ पाहायला मिळाला, त्यामुळे प्रवाशांना त्रास झाला, आणि या घटनांमुळेच पायलट आणि केबिन क्रूच्या कामाच्या नियमांचे महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित होते.
DGCA आणि FDTL नियम
नागरी उड्डयन महासंचालनालय (DGCA) ही संस्था फ्लाईट क्रूच्या ड्यूटीच्या तासांवर नियंत्रण ठेवणारी सर्वोच्च संस्था आहे. DGCA चा मुख्य उद्देश हा असतो की, अत्यंत थकव्यामुळे (Crew Fatigue) फ्लाईंग क्रूकडून कोणतीही चूक होऊ नये. कारण थकलेला पायलट किंवा एअर होस्टेस हे उड्डाणाच्या सुरक्षिततेसाठी गंभीर धोका निर्माण करू शकतात.
यासाठी, DGCA ने कामाचे तास वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून तयार केले आहेत, ज्याला ‘फ्लाईट ड्यूटी टाईम लिमिटेशन’ (FDTL) नियम म्हणतात. या नियमांमध्ये उड्डाणाची वेळ, ग्राउंड ड्यूटी, तयारीचा वेळ, आणि अनिवार्य विश्रांतीचा वेळ यांचा समावेश असतो. FDTL नियम क्रू मेंबर्सची कामाची आणि विश्रांतीची सीमा निश्चित करतात, ज्यामुळे क्रू सदस्य नेहमी शारीरिक आणि मानसिकरित्या सतर्क राहतात आणि उड्डाणादरम्यान कोणत्याही आपत्कालीन परिस्थितीला सामोरे जाण्यासाठी तयार असतात. विशेषत: रात्रीची उड्डाणे, सलग ड्यूटीचे तास आणि लांबच्या प्रवासासाठी हे नियम अधिक कठोर बनवले जातात.
पायलटसाठी DGCA FDTL नियम
पायलट किती तास ड्यूटी करू शकतात, यासाठी निश्चित मर्यादा आहेत:
| वेळेची मर्यादा | कमाल ड्यूटीचे तास | तपशील |
|---|---|---|
| एका दिवसात | १० ते १३ तास | ही वेळ उड्डाणाचे स्वरूप आणि दिवसाच्या वेळेवर अवलंबून असते. |
| एका आठवड्यात | कमाल ६० तास | |
| एका महिन्यात | कमाल १९० तास | |
| सक्तीची विश्रांती (सलग उड्डाणादरम्यान) | किमान ९ ते १२ तास |
विशेष म्हणजे, DGCA च्या नियमांनुसार, जर एखाद्या पायलटला सलग सात दिवस ड्यूटीवर ठेवले, तर त्याला त्यानंतर ३६ तासांचा सक्तीचा आराम देणे आवश्यक असते.
केबिन क्रू (एअर होस्टेस) साठी नियम
एअर होस्टेसच्या (केबिन क्रू) ड्यूटीचे तास देखील FDTL नियमांखाली येतात आणि ते पायलटने पाळायच्या नियमांसारखेच असतात. उड्डाण सुरक्षित आहे याची खात्री करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावरही असते.
| वेळेची मर्यादा | कमाल ड्यूटीचे तास | तपशील |
|---|---|---|
| एका दिवसात (उड्डाण) | ८ ते १० तास | जर उड्डाण लांब पल्ल्याचे असेल, तर त्यासाठी अतिरिक्त क्रू (एक्स्ट्रा क्रू) ची सोय असावी लागते. |
| एका महिन्यात | १०० तासांहून अधिक वेळ |
केबिन क्रू संबंधित एक महत्त्वाचा नियम म्हणजे, त्यांना ड्यूटी सुरू होण्यापूर्वी किमान एक तास आधी एअरपोर्टवर उपस्थित राहावे लागते, याला ‘रिपोर्टिंग टाईम’ म्हणतात, आणि विशेष म्हणजे, हा वेळ त्यांच्या ड्यूटी अवर्समध्ये मोजला जातो.
DGCA नियमांचे पालन का महत्त्वाचे?
हे DGCA नियम ‘क्रू फटीग’ (Crew Fatigue) म्हणजेच कर्मचाऱ्यांचा थकवा रोखण्यासाठी बनवले गेले आहेत. जास्त थकवा आल्यास कर्मचाऱ्यांचा रिएक्शन टाईम (प्रतिसाद देण्याची गती) कमी होतो, ज्यामुळे आपत्कालीन परिस्थितीत धोका वाढतो.
सर्व एअरलाईन कंपन्यांसाठी या नियमांचे सक्तीने पालन करणे बंधनकारक आहे. जर एखाद्या एअरलाईनने या नियमांचे उल्लंघन केले, तर त्यांच्यावर मोठा दंड लावला जातो. जरी हे नियम वेळोवेळी अपडेट केले जात असले तरी, एका दिवसातील कमाल ड्यूटी आणि साप्ताहिक आरामाची गरज यांसारख्या मूलभूत मर्यादा दीर्घ काळापासून उड्डाण क्रूच्या सुरक्षा व्यवस्थापनासाठी मानक म्हणून स्थापित आहेत.
