जिवाणू खते (Biological fertilizers) या लेखातील माहिती सोप्या भाषेत खालीलप्रमाणे सादर केली आहे:
जिवाणू खते: वापरण्याची सोपी पद्धत आणि त्यांचे फायदे
जिवाणू खते म्हणजे काय?
जिवाणू खते म्हणजे नैसर्गिकरीत्या मातीमध्ये आढळणाऱ्या उपयुक्त जिवाणूंना प्रयोगशाळेत वाढवून तयार केलेली खते आहेत. ही खते वापरल्याने जमिनीची सुपीकता आणि पोत सुधारतो.
जिवाणू खतांचे मुख्य फायदे
- उत्पादनात वाढ: जिवाणू खतांचा वापर केल्यास पिकाच्या उत्पादनामध्ये 10 ते 25 टक्क्यांपर्यंत वाढ होते.
- किफायतशीर: ही खते कमी खर्चात उपलब्ध होतात.
- पोषक तत्वांची उपलब्धता:
- जिवाणू मातीतील सेंद्रिय पदार्थ कुजवून टाकतात. या प्रक्रियेत सेंद्रिय आम्ल तयार होतात, ज्यामुळे पिकांना आवश्यक असणारी विविध अन्नद्रव्ये (पोषक तत्वे) जास्त प्रमाणात उपलब्ध होतात.
- या खतांमुळे पिकांसाठी नत्र (नायट्रोजन), स्फुरद (फॉस्फरस) आणि पालाश (पोटॅश) यांची उपलब्धता वाढते.
- मातीची गुणवत्ता: जिवाणू खतांमुळे जमिनीच्या भौतिक आणि रासायनिक गुणधर्मात सुधारणा होते आणि मातीची सुपीकता टिकून राहण्यास मदत होते.
- रासायनिक खतांची कार्यक्षमता: पिकासाठी वापरलेल्या रासायनिक खतांची कार्यक्षमता वाढविण्यासाठीही जिवाणू खते उपयुक्त ठरतात.
महत्वाचे जिवाणू आणि त्यांची कार्ये
- रायझोबियम (Rhizobium): हे जिवाणू कडधान्य (शेंगवर्गीय) पिकांच्या मुळांवर गाठी (ग्रंथी) तयार करतात. या गाठींमध्ये राहून, ते हवेतील नत्र (नायट्रोजन वायू) शोषून घेतात आणि तो पिकास उपलब्ध करून देतात.
- अझोटोबॅक्टर (Azotobacter): हे जिवाणू जमिनीत मुळांच्या आसपास स्वतंत्रपणे राहतात. ते ‘नायट्रोजनएज’ नावाच्या विकराच्या (Enzyme) मदतीने हवेतील मुक्त नत्र शोषून त्याचे स्थिरीकरण करतात आणि पिकास पुरवतात. भारतात Azotobacter chroocuum ही उपजात प्रामुख्याने दिसून येते.
- स्फुरद विरघळविणारे जिवाणू (PSB): हे जिवाणू मातीमधील स्थिर झालेले स्फुरद (फॉस्फरस) विरघळवून पिकांच्या मुळांना उपलब्ध करून देतात. जर स्फुरद योग्य प्रमाणात उपलब्ध असेल, तर मुळांची वाढ जोरात होते, पीक लवकर फुलतात आणि धान्य उत्पादन वाढते.
जिवाणू खते वापरण्याची पद्धत
जिवाणू खतांचा वापर अनेक प्रकारे करता येतो, परंतु बीज प्रक्रिया (Seed Treatment) हा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे.
1. बीज प्रक्रिया (उदाहरणे):
- शेंगवर्गीय पिके (कडधान्ये) आणि भुईमूग: पेरणीपूर्वी रायझोबियम + पी एस बी ही जिवाणू खते प्रत्येकी 250 ग्रॅम प्रति दहा किलो बियाणांवर प्रक्रिया करून वापरावी.
- गहू, ज्वारी, मका: पेरणीच्या वेळी अझोटोबॅक्टर + पी एस बी ही खते प्रत्येकी 250 ग्रॅम प्रति दहा किलो बियाणांवर प्रक्रिया करून वापरावी.
2. इतर पद्धती: बीज प्रक्रियेव्यतिरिक्त, रोपांच्या मुळावर आंतरशीकरण करणे, मातीमध्ये मिसळणे, ठिबक सिंचनाद्वारे देणे किंवा पिकाच्या मुळाभोवती देणे या पद्धतींचाही वापर करता येतो.
उत्तम परिणामांसाठी घ्यावयाची काळजी
- साठवणूक: जिवाणू खते सूर्यप्रकाश आणि उष्णतेपासून वाचवून, थंड व कोरड्या जागी साठवावीत.
- रासायनिक खते मिसळू नयेत: जिवाणू खते रासायनिक खतांमध्ये मिसळून वापरू नयेत. मात्र, जिवाणू खते दिली तरी पिकांना रासायनिक खतांची योग्य मात्रा देणे आवश्यक आहे.
- मातीमध्ये मिश्रण: जिवाणू खते मातीतून देत असताना ती किमान 50 किलो शेणखत किंवा गांडूळ खतामध्ये मिसळून द्यावीत.
- ओलावा आवश्यक: जिवाणू अधिक कार्यक्षमतेने काम करण्यासाठी जमिनीत योग्य ओलावा असणे गरजेचे आहे.
- खरेदी करताना: खते विकत घेताना पाकिटावरील खताचे नाव, कोणत्या पिकासाठी वापरावे, उत्पादनाची आणि वापरण्याची अंतिम तारीख (Expiry Date), बॅच नंबर, आणि वापरण्याची पद्धत यांसारखी माहिती नीट पाहून घ्यावी.
- भेसळ टाळा: जिवाणू खते खात्रीलायक ठिकाणांहूनच खरेदी करावीत.
- खराब जमीन: क्षारपड (Saline) जमिनीत किंवा इतर खराब झालेल्या जमिनीत वापर करायचा असल्यास, जिप्समचा वापर करावा.
