शाश्वत पीक उत्पादनासाठी आंतरपीक पद्धतीचे फायदे
महाराष्ट्रातील बहुतांश शेती कोरडवाहू (फक्त पावसावर अवलंबून) असल्याने, पावसाच्या लहरीपणामुळे शेतकरी नेहमी चिंतेत असतो. खरीप हंगामात जर पावसात खंड पडला किंवा अतिवृष्टी झाली, तर पिकांचे मोठे नुकसान होते आणि कधीकधी तर पीक हातून जाण्याची परिस्थिती निर्माण होते.
अशा परिस्थितीत, फक्त एका पिकावर अवलंबून न राहता, एकापेक्षा जास्त पिके एकाच वेळी घेणे (ज्याला आंतरपीक पद्धत म्हणतात) फायद्याचे ठरते. कोरडवाहू (कमी पावसाच्या) शेतीमध्ये आंतरपीक पद्धत नेहमीच खूप उपयुक्त ठरली आहे.
आंतरपीक निवडताना लक्षात ठेवण्यासारख्या महत्त्वाच्या गोष्टी:
आंतरपीक पद्धतीत पिकांची निवड करताना काही नियम पाळणे आवश्यक आहे:
- वाढीची पद्धत वेगळी असावी: मुख्य पीक आणि आंतरपीक यांच्या वाढीची पद्धत वेगळी असणे आवश्यक आहे.
- मुळांची वाढ: मुख्य आणि आंतरपिकाची मुळे जमिनीच्या वेगवेगळ्या थरांमध्ये वाढणारी (उदा. सोटमूळ आणि तंतुमय मुळे) आणि अधिक पसरणारी असावीत.
- स्पर्धा टाळा: मुख्य पीक आणि आंतरपीक एकमेकांस पूरक असावेत, स्पर्धक नसावेत. त्यांनी जमीन, हवा, पाणी, सूर्यप्रकाश आणि अन्नद्रव्य या नैसर्गिक घटकांसाठी स्पर्धा करू नये.
- पक्वतेचा कालावधी: मुख्य आणि आंतरपिकाच्या परिपक्वतेच्या (तयार होण्याच्या) वेळेत योग्य फरक असणे आवश्यक आहे.
- कमी कालावधी: कोरडवाहू क्षेत्रात आंतरपीक म्हणून कमी कालावधीत तयार होणारी, अवर्षणास (दुष्काळास) प्रतिकारक्षम शिफारशीत वाणांची निवड करावी.
- पिकाचा प्रकार: आंतरपिके ही शक्यतो कडधान्य वर्गातील (उदा. मूग, उडीद, चवळी, सोयाबीन) असावीत.
- टाळा: सूर्यफुल किंवा मका यांसारख्या जास्त अन्न खाणाऱ्या पिकांचा आंतरपीक म्हणून समावेश टाळावा.
आंतरपीक पद्धतीचे प्रमुख फायदे:
आंतरपीक पद्धतीमुळे अनेक लाभ मिळतात:
- उत्पादनाची खात्री: सरासरीपेक्षा पाऊस कमी किंवा जास्त झाल्यास, आंतरपीक पद्धतीमुळे हमखास उत्पादन येते. कमी पाऊस झाल्यास, कमी कालावधीत येणारी आंतरपिके निश्चित उत्पादन देतात.
- आर्थिक फायदा: संपूर्ण हंगामात चांगला पाऊस आल्यास दोन्ही पिकांचे उत्पादन चांगले मिळते आणि आर्थिक फायदा होतो.
- आपत्कालीन परिस्थितीत मदत: जर सुरुवातीस चांगला पाऊस झाला आणि नंतर पावसाने उघडीप दिली, तर कमी कालावधीचे आंतरपीक चांगले उत्पादन देऊन जाते. अशाप्रकारे, आपत्कालीन परिस्थितीचा यशस्वी मुकाबला करण्यासाठी शेतकर्यांनी आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब करणे आवश्यक आहे.
- नैसर्गिक व्यवस्थापन: जमीन, हवा, पाणी आणि सूर्यप्रकाश या नैसर्गिक घटकांचा योग्य प्रकारे वापर आणि व्यवस्थापन होते.
- जमिनीची गुणवत्ता: जमिनीची भौतिक, रासायनिक आणि जैविक सुपीकता टिकवून ठेवण्यास मदत होते. अतिवृष्टी झाल्यास, धूपरोधक आंतरपिके जमिनीची धूप कमी करतात आणि पाण्याचा निचरा लवकर होतो.
- बहुपयोगी पिके: या पद्धतीमध्ये कापूस, सोयाबीन आणि तूर यांसारख्या प्रमुख पिकांचा समावेश केल्यास, शेतकऱ्यास नगदी पिके, तेलबिया आणि कडधान्ये या तिन्ही घटकांची पूर्तता करता येते.
आंतरपिकांची निवड (उदाहरणे):
- तूर या मुख्य पिकात भुईमूग, सोयाबीन, उडीद, मूग, बाजरी अथवा सूर्यफूल यांसारख्या आंतरपिकांची निवड करता येते.
- जर पाऊस वेळेवर आला नाही आणि उशिरा आला, तर मूग, उडीद, सोयाबीन सारखी आंतरपिके घेता येत नाहीत. अशावेळी तुरीतील आंतरपिकासाठी बाजरी आणि सूर्यफूल हे पर्याय शिल्लक राहतात. पाऊस खूप लांबला तर तूर + सूर्यफूल ही आंतरपीक पद्धती सर्वात जास्त उत्पादन देऊन जाते.
- जमिनीच्या प्रकारानुसार आंतरपिके:
- हलक्या जमिनीसाठी: बाजरी, कुळीथ, मटकी, तीळ, कारला, एरंडी सारखी पिके घ्यावीत.
- मध्यम जमिनीसाठी: तूर, बाजरी, सूर्यफूल, सोयाबीन व खरीप ज्वारी यांसारखी पिके घ्यावीत.
- मध्यम तसेच भारी जमिनीसाठी: कापूस, तूर, सोयाबीन व खरीप ज्वारी यांसारखी पिके घ्यावीत.
आंतरपीक व्यवस्थापन:
आंतरपीक पद्धत फायद्याची ठरू शकते, पण तिचे योग्य व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे:
- खतांची मात्रा: मुख्य पिकांसाठी शिफारस केलेली रासायनिक खतांची पूर्ण मात्रा द्यावी, आणि आंतरपिकासाठी त्याने व्यापलेल्या क्षेत्रानुसार (उदा. ३३ टक्के) शिफारस केलेली मात्रा द्यावी. उदा. सोयाबीन + तूर (४:२) या प्रमाणात आंतरपीक घेतल्यास ३३ टक्के क्षेत्रावर तुरीचे पीक येते, यासाठी तूर पिकास शिफारस केलेली ३३ टक्के मात्रा द्यावी.
- वाणांची निवड: लवकर पक्व होणारे, अवर्षणास प्रतिकारक्षम आणि कृषी विद्यापीठाने शिफारस केलेले सुधारित वाण वापरावेत.
- इतर व्यवस्थापन: एकात्मिक अन्नद्रव्य, कीड आणि रोग व्यवस्थापनाचा अवलंब करावा, तसेच योग्य वेळी आंतरमशागत आणि तण नियंत्रण करावे.
