चीनमधून वाहणाऱ्या ब्रह्मपुत्रा नदीबद्दल १० महत्त्वाच्या गोष्टी
भारताने पाकिस्तानसोबत असलेल्या तणावामुळे सिंधू नदी जल करार (Indus River Water Treaty) रद्द करून पाणी थांबवले आहे. जर भारताने या करारातून माघार घेतली तर चीन ब्रह्मपुत्रा नदीचा जलप्रवाह थांबवू शकतो आणि त्यामुळे भारताचे मोठे नुकसान होऊ शकते, असा दावा पाकिस्तानने केला होता. पाकिस्तानच्या या धमकीला आसामचे मुख्यमंत्री हिमंत बिस्वा सरमा यांनी वस्तुस्थितीवर आधारित उत्तर दिले आहे. याच संदर्भात ब्रह्मपुत्रा नदीच्या १० खास गोष्टी खालीलप्रमाणे आहेत:
१. ब्रह्मपुत्रा नदीचे उगमस्थान: चायनीज एकॅडमी ऑफ सायन्सेस (CAS) च्या वैज्ञानिकांनी केलेल्या नवीन संशोधनानुसार, ब्रह्मपुत्रा नदीचे उगमस्थान तिबेटमधील बुरांग काउंटीमध्ये हिमालय पर्वताच्या उत्तरेकडील भागात असलेले आंग्सी ग्लेशियर (Angsi Glacier) आहे. ब्रह्मपुत्रा नदीला तिबेटमध्ये ‘यारलुंगझांगबो’ (Yarlung Tsangpo) असे म्हणतात. १९३० च्या दशकात भूगोलतज्ज्ञ स्वामी प्रणवानंद यांनी ज्या चीमा-युंगडुंग ग्लेशियरला उगमस्थान मानले होते, ते या नवीन शोधामुळे बदलले आहे.
२. ब्रह्मपुत्राची लांबी आणि क्षेत्रफळ: नवीन संशोधन परिणामांनुसार, ब्रह्मपुत्रा नदीची एकूण लांबी ३,८४८ किलोमीटर आहे आणि तिचे क्षेत्रफळ ७,१२,०३५ चौरस किलोमीटर आहे. यापूर्वीच्या नोंदींमध्ये नदीची लांबी २,९०० ते ३,३५० किलोमीटर आणि क्षेत्रफळ ५,२०,००० ते १७,३०,००० चौरस किलोमीटर इतके नमूद केले जात होते.
३. नदीची बदलणारी नावे: ब्रह्मपुत्रा नदीला अनेक नावे आणि ओळख आहेत आणि प्रत्येक प्रदेशात तिचा प्रवाह आणि स्वरूप बदलते. तिबेटमधील पवित्र मानसरोवर सरोवरातून निघणारी ‘सांग्पो’ नदी, जेव्हा पश्चिम कैलास पर्वताच्या उतारावरून खाली उतरते, तेव्हा तिला ब्रह्मपुत्रा म्हटले जाते. मानसरोवरमधून निघून बांगलादेशात गंगेला भेटल्यानंतर तिचे नाव ‘पद्मा’ आणि त्यानंतर ‘मेघना’ होते, आणि मग ती समुद्रात विलीन होते. तिचा एकूण प्रवास ३,८४८ किलोमीटरचा आहे.
४. तीन देशांमधून वाहणारी नदी: ब्रह्मपुत्रा ही भारतातीलच नव्हे, तर आशियातील सर्वात लांब नद्यांपैकी एक आहे. ही चीन/तिबेटमधून निघते आणि त्यानंतर भूतान व भारतात प्रवेश करते. भारतात ती अरुणाचल प्रदेश, नागालँड, मेघालय, पश्चिम बंगाल आणि सिक्कीममधील अनेक नद्यांना सामावून घेते. यानंतर ती बांगलादेशात प्रवेश करून बंगालच्या उपसागरात विलीन होते.
५. आसामची खास नदी: आसाममधील दिब्रुगढ येथे तिचा किनारा मैलोन्मैल लांब असून तिची विशालता दर्शवतो. मात्र, गुवाहाटीजवळ दोन्ही बाजूंच्या टेकड्यांमधून जाताना ती तिचा आकार लहान करते. यानंतर नीलाचल टेकडीला (जिथे मां कामाख्याचे मंदिर आहे) स्पर्श करून पुढे गेल्यावर ती पुन्हा मोठे रूप धारण करते. दिब्रुगढ, जोरहाट, तेजपूर, गुवाहाटी, धुबडी आणि ग्वालपाडा यांसारखी आसाममधील मोठी शहरे याच नदीच्या किनाऱ्यावर विकसित झाली आहेत.
६. प्राचीन संस्कृती आणि सभ्यतेची नदी: ब्रह्मपुत्रा नदीचा सांस्कृतिक आणि धार्मिक इतिहास जपण्याची गरज भारताला आहे. प्राचीन मानवांनी या नदीच्या आसपास वस्ती केली होती. ही नदी सिंधू सभ्यतेच्या नदीपेक्षा कमी महत्त्वाची नाही. या नदीच्या क्षेत्रात शेकडो गुंफा, घनदाट जंगल आणि अनेक प्राचीन संस्कृतींचे अवशेष सापडण्याची शक्यता आहे. ब्रह्मपुत्रा ही केवळ एक नदी नसून ती समन्वयाचे (सलोख्याचे) एक तत्त्वज्ञान आहे. तिच्या किनाऱ्यांवर आर्य-अनार्य, मंगोल-तिबेटी, बर्मी-द्रविड, मुघल-अहोम यांसारख्या विविध संस्कृतींचा मिलाफ झाला आहे.
७. चीनने पाणी रोखले तरी परिणाम मर्यादित: आसामच्या मुख्यमंत्र्यांनी स्पष्ट केले आहे की, ब्रह्मपुत्राच्या एकूण जलप्रवाहात चीनचा वाटा केवळ ३०-३५% इतकाच असतो. हे पाणी बहुतेक हिमनद्या वितळल्यामुळे आणि मर्यादित पावसामुळे येते. उर्वरित ६५-७०% पाणी भारतातच निर्माण होते. भारतातील अनेक उपनद्यांमुळे ही नदी प्रचंड मोठी होते.
८. ‘ब्रह्मपुत्रा’ नावाचा अर्थ: ‘ब्रह्म’ म्हणजे ईश्वर. त्यामुळे ‘ब्रह्मपुत्रा’चा अर्थ ‘ईश्वर पुत्र’ असा होतो. ब्रह्मदेवांना ईश्वर पुत्र मानले जाते. या नदीच्या नावावरूनच म्यानमार (बर्मा) या देशाला एकेकाळी ‘ब्रह्मदेश’ असे म्हटले जात होते.
९. ब्रह्मपुत्रावरील आशियातील सर्वात मोठा पूल: २०१७ मध्ये, पंतप्रधान मोदींनी आसामच्या तिनसुकिया येथे ब्रह्मपुत्रा नदीची उपनदी असलेल्या लोहित नदीवर बांधलेल्या देशातील सर्वात लांब पुलाचे (धोला-सादिया पूल) उद्घाटन केले होते. हा ९.१५ किलोमीटर लांबीचा पूल १८२ खांबांवर उभा आहे. या पुलामुळे आसाम आणि अरुणाचल प्रदेश दरम्यानचा प्रवासाचा वेळ सहा तासांवरून फक्त एक तास इतका कमी झाला आहे.
१०. ब्रह्मपुत्राचे विसर्जन: गंगा आणि ब्रह्मपुत्रा नद्या बांगलादेशात पद्मा नदीच्या रूपात एकत्र येतात. त्यानंतर त्या मेघना नदीला मिळतात आणि शेवटी बंगालच्या उपसागरात विलीन होतात. या संगमानंतर, एकत्रित प्रवाहाची ओळख मेघना या नावाने होते.
